Mugg, marknad og makt

Då eg flytta til Oslo for å studere, flytta eg inn på 4,5 kvadratmeter. Rommet hadde plass til ei seng, eit lite skap og akkurat nok golv til å snu seg. Kjøkken og bad delte eg med fire andre. Det var trongt, men det var det eg hadde fått.

Det tok ikkje lang tid før eg forstod at det ikkje berre var storleiken som kom til å prege kvardagen. Ved vinduskarmen byrja det å kome mørke flekkar på veggen. Når det regna mykje, kjende eg ein rå lukt i rommet. Ventilasjonen var dårleg, vindauget var vanskeleg å opne, og på badet fungerte vifta berre av og til. Fem personar delte eit kjøken med knapt nok skapplass. Det var ikkje heilt krise. Det var berre ein standard mange studentar lærer seg å akseptere.

Det vart bygd rekordmange studentbustader i 2025. Likevel må framleis åtte av ti studentar i Oslo, ifølge NSO, ut på den private marknaden.

Det er lett å gjere dette til endå ei historie om trong studentøkonomi og små rom. Men dette handlar om makt, og problemet er strukturelt. For sjølv om vi formelt sett har rettar som leigetakarar, er det utleigar som sit med kontrollen i praksis. Dei eig bustaden, vel kven som får leige og kan la vere å fornye kontrakten. Samtidig veit dei at det står nye studentar klare i kø. Når marknaden er så pressa som i Oslo i august, er det ikkje vi som forhandlar.

Det er ikkje eit forhold på like vilkår. Det er ein situasjon der den eine parten kan velje, og den andre må håpe. Vi kan vise til lovverket, men utleigar kan vise til neste namn på lista.

Husleigelova seier at bustaden skal vere i forsvarleg stand. Mugg og fukt skal utbetrast, leiga skal ikkje aukast vilkårleg og depositum skal stå på eigen konto. Men desse rettane føreset at nokon krev dei.

Og det er her mange studentar tapar. Det krev kunnskap, tid og ikkje minst mot til å ta ein konflikt. Kven vågar å presse på for utbetring av mugg når ein fryktar dårleg stemning, eller at kontrakten ikkje blir forlenga? Kven klagar når ein veit at det finst ti nye som gjerne tek over rommet utan spørsmål?

Slik oppstår ei stille maktforskyving. På papiret er vi partar i ein kontrakt. I røynda er vi avhengige av velvilje. Utleigar treng ikkje vere urimeleg eller aggressiv for at maktbalansen skal vere skeiv, det held at marknaden er pressa nok. Vi tilpassar oss, vi tørkar muggflekkar, og vi senkar forventningane. For alternativet, å stå utan bustad, er utenkelig.

Det mest urovekkjande er kor raskt dette blir normalisert. Vi seier det med eit skuldertrekk. Vi ler litt av kor små romma er og kallar det «kollektivliv». Slik glir det som eigentleg burde vere uakseptabelt, inn som ein del av studentidentiteten.

Sånn er det å vere student i Oslo. Som om det er naturleg at nesten heile studiestøtta går til husleige, medan ein samtidig ikkje heilt kan stole på at bustaden held forsvarleg standard. Men bustadmarknaden er ikkje eit naturfenomen. Det er eit resultat av politiske prioriteringar og av kor lite merksemd leigetakarar faktisk får i bustaddebatten.

Studentar har rettar. Utleigarar har makt.

Dersom Oslo skal vere ein reell kunnskapsby, må det også vere mogleg å bu verdig som student. Det krev fleire studentbustader, og at rettane vi har, faktisk kan brukast.

Eg kom til Oslo for å studere. Den første erfaringa mi var å sjå kor lite plass eg kunne forvente og kor lite makt eg hadde over plassen eg budde på. 

Men det skal ikkje vere slik at inngangsbilletten til høgare utdanning i hovudstaden er 4,5 kvadratmeter og ei kjensle av maktløyse. Det minste vi kan forvente er ikkje luksus, men rettferd. Ein plass utan mugg, ein kontrakt som faktisk gir tryggleik og ei kjensle av at vi ikkje berre er midlertidige inntekskjeldar i ein pressa marknad, men menneske med rettar.